Ritið

Frá harðmæli til handforma

Ásgrímur Angantýsson — 2026-04-28

Innsýn í lífstíðarþróun í framburði einstaklinga

Ásgrímur Angantýsson — 2026-04-28

Í greininni er rýnt í gögn úr rannsóknarverkefninu Svæðisbundinn framburður, viðhorf og mál breytingar í rauntíma (SVIÐ) með það fyrir augum að kanna hvernig einstaklingar breyta svæðisbundnum framburði sínum með aldrinum og hvernig viðhorf og persónuleg af staða hafa áhrif á þá þróun. Umfjöllunin afmarkast við 75 málhafa sem fæddir eru á árunum 1965–1974 og tóku, auk SVIÐ, þátt í öðru sambærilegu rannsóknarverkefni, Rannsókn á íslensku nútímamáli (RÍN), á níunda áratug síðustu aldar, er þeir voru á unglingsaldri. Byggt er á upplestrarniðurstöðum úr bæði RÍN og SVIÐ frá 51 Norðlendingi, sem sýna þróun harðmælis og raddaðs framburðar frá fyrri rannsókninni til þeirrar síðari, og frá 24 Sunnlendingum, sem varpa ljósi á þróun hv-framburðar og skaftfellsks einhljóðaframburðar. Auk þess er sagt frá viðtölum sem tekin voru við sex einstaklinga úr þessum hópi í SVIÐ til þess að skoða nánar hvers konar breytingar hafa orðið í máli þeirra og hvað þeir segja sjálfir um þróunina. Með því fæst innsýn í hvernig viðhorf einstaklinga geta spilað inn í breytingar á framburðareinkennum. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að málhafarnir 75 halda mjög misjafnlega mikið í svæðisbundin einkenni sín hvort sem þeir hafa flust brott frá Norðurlandi eða Suðurlandi eða búið áfram á upphaflegum heima slóðum sínum. Þannig heldur harðmæli velli að talsverðu leyti meðal Norðlendinga, þó flestir þeirra dragi vissulega nokkuð úr notkun þess á milli rannsókna, á meðan raddaður framburður gefur eftir nema helst hjá þeim sem voru með nánast hreinan raddaðan framburð í RÍN. Línur eru ekki eins skýrar varðandi hv-framburð og skaftfellskan einhljóðaframburð meðal Sunnlendinganna þó þeir dragi heilt á litið heldur úr notkun beggja einkenna. Brottfluttir eru einnig almennt líklegri til að draga úr einkennunum en þeir staðföstu en einstaklingsbundin viðhorf virðast einnig vera skýr áhrifaþáttur og þeir einstaklingar sem í viðtölunum viðra einhvers konar stolt yfir upphaflegum framburði sínum og telja hann mikilvægan hluta sjálfsmyndar sinnar eru líklegri en þeir sem eru hlutlausari í afstöðu sinni til þess að halda í svæðisbundin framburðareinkenni eða bæta jafnvel í notkun sína á þeim, og hafa oftar en ekki tekið meðvitaða ákvörðun um að merkja sig uppruna sínum með þeim hætti.

Vestfirskur framburður

Ása Bergný Tómasdóttir — 2026-04-28

Í þessari grein er fjallað um vestfirsk framburðareinkenni og hugmyndir fólks um þau. Sagt er frá niðurstöðum greiningar á megindlegum og eigindlegum gögnum sem safnað var í rannsóknarverkefninu Svæðisbundinn framburður, viðhorf og málbreytingar í rauntíma (SVIÐ). Vestfirskur framburður einkennist af því að bera fram hljóðönin /a, ö, e/ sem einhljóð þegar eftir fara samhljóðaklasarnir /ng/ og /nk/ en flestir málhafar bera þar fram tvíhljóð. Rannsóknin byggir á gögnum frá Vestfirðingum sem tóku þátt í netkönnun (n = 77) og einstaklingviðtölum (n = 11). Þátttakendurnir í netkönnuninni luku framburðarprófi, hlustuðu á svæðisbundinn framburð annan en sinn eigin og svöruðu spurningum um viðhorf til eigin framburðar. Í einstaklingsviðtölunum voru kannaðar nánar hugmyndir þátttakenda og viðhorf til eigin framburður til að álykta um möguleg áhrif viðhorfa á þróun svæðisbundins framburðar. Niðurstöðurnar benda til þess að vestfirsk framburðareinkenni séu á undanhaldi. Einhljóðaframburður á /a/ og /ö/ fyrirfinnst enn en hans gætir frekar hjá eldri málhöfum en yngri. Þrátt fyrir lækkandi tíðni er greinileiki vestfirsks framburðar þó nokkur, en talsvert meiri meðvitund er að finna meðal eldri kynslóða en yngri. Við greiningu á alþýðuhugmyndum á vestfirsku kemur í ljós að þátttakendur tengja vestfirsku að öllu leyti við einhljóðaframburð á /a/. Vísbendingar eru um að tengsl við upprunastað hafi áhrif á viðhorf til vestfirsku og áframhaldandi notkun hennar. Að auki birtust þrjú þemu hjá þátttakendum sem tengjast sambandi milli vestfirsks einhljóðaframburðar og stafsetningar, hugmyndum um dæmigerðan framburð þjóðþekktra einstaklinga og mati á notkun vestfirsku sem ýktri.

„Maður er náttúrulega svo stoltur af því að vera Norðlendingur“

Finnur Friðriksson — 2026-04-28

Í greininni er fjallað um viðhorf Norðlendinga til eigin framburðar, einkum í tengslum við harðmæli og raddaðan framburð, eins og þau birtast í gögnum rannsóknarverkefnisins Svæðisbundinn framburður, viðhorf og málbreytingar í rauntíma (SVIÐ), sem er sjálfstætt framhald þriggja fyrri yfirlitsrannsókna á stöðu og þróun svæðisbundins framburðar á Íslandi. Annars vegar er unnið úr svörum alls 226 Norðlendinga úr netkönnun þar sem þeir voru meðal annars spurðir um viðhorf til eigin framburðar, til að mynda hversu fallegan þeir töldu hann vera, hvort þeir litu á hann sem hluta sjálfsmyndar sinnar og hvort þeir hefðu breytt honum frá æskuárum. Hins vegar er rýnt í djúpviðtöl sem tekin voru við 46 Norðlendinga úr upphaflega úrtakinu, en þar var ofangreindum spurningum, og fleirum, fylgt nánar eftir til að fá dýpri innsýn í uppsprettu, inntak og eðli viðhorfanna. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að Norðlendingar eru heilt á litið prýðilega sáttir við eigin framburð, þó jafnframt megi greina talsverðan einstaklingsmun í þeim efnum. Þannig líta langflestir Norðlendinganna á framburð sinn sem mikilvægan hluta sjálfsmyndar sinnar og telja hann um leið venjulegan, enda sé hann sá framburður sem þeir ólust upp við. Það eru hins vegar öllu skiptari skoðanir á því hvort framburðurinn sé fallegur, en þeir sem á annað borð telja norðlenskan framburð fallegan byggja það gjarnan á því að hann sé skýrari en annar framburður. Norðlendingar eru jafnframt almennt meðvitaðir um tilvist sérstaks framburðar á sínu heimasvæði, en hugmyndir þeirra um hvað felst í þeim fram burði eru hins vegar öllu meira á reiki. Áberandi er þó að þekking þeirra á harðmæli er talsvert meiri en á rödduðum framburði eða öðrum norðlenskum framburðartilbrigðum og um leið virðist jákvæðni þeirra gagnvart eigin framburði einkum beinast að harðmæli, frekar en rödduðum framburði. Leiða má líkur að því að hin almennt jákvæðu viðhorf til norðlensks framburðar hafi stuðlað að viðhaldi framburðarins um leið og ójafnvægið í viðhorfum gagnvart harðmæli annars vegar og rödduðum framburði hins vegar eigi sinn þátt í því að raddaður framburður er á undanhaldi á meðan harðmæli stendur enn nokkuð styrkum fótum. Hér er þó ekki gott að fullyrða um orsök og afleiðingu.

Myndir, tal og texti

Höskuldur Þráinsson — 2026-04-28

Meginefni þessarar greinar er samanburður á efnissöfnunaraðferðum í framburðarrannsóknum. Fyrst eru markmið málrannsókna rifjuð upp og í tengslum við þau sagt frá kenningunni um þversögn rannsakandans: Sá sem er að safna gögnum um málfar þarf að beita skipulegum aðferðum við efnissöfnunina en um leið þarf hann að gæta þess að efnissöfnunin sjálf hafi ekki áhrif á málnotkun þess sem í hlut á. En því ítarlegri og skipulegri sem efnissöfnunin er, því líklegra er að hún trufli málnotandann. Hugtakið heimamál (e. vernacular) er lykilhugtak í rannsóknum af þessu tagi. Það hefur verið skilgreint sem það mál sem málnotandinn elst upp við og tileinkar sér á máltökuskeiði og bandaríski félagsmálfræðingurinn William Labov taldi að það ætti að vera aðalviðfangsefni félagsmálfræðinga. Í erlendum framburðarrannsóknum er oftast talið að heimamálið komi helst fram í afslöppuðu tali við óformlegar aðstæður. Vandinn er sá að erfitt er að tryggja að það efni sem safnað er við slíkar aðstæður verði algjörlega sambærilegt frá einum málnotanda til annars. Í framhaldi af þessu er svo sagt frá fjórum íslenskum rannsóknum á tilbrigðum í íslenskum framburði. Elst er rannsókn Björns Guðfinnssonar (BG) sem var gerð á 5. áratug síðustu aldar, þá Rannsókn á íslensku nútímamáli (RÍN) sem Kristján Árnason og Höskuldur Þráinsson stýrðu á 9. áratug aldarinnar, þá hljóðkerfishluti rannsóknarinnar Málbreytingar í rauntíma í íslensku hljóðkerfi og setningagerð (RAUN) sem sömu rannsakendur stýrðu 2010–2012 og loks rannsóknin Svæðisbundinn framburður, viðhorf og málbreytingar í rauntíma (SVIÐ) sem Finnur Friðriksson og Ásgrímur Angantýsson stjórnuðu 2023–2025. Meginmarkmiðið er að skoða að hvaða marki mismunandi aðferðir við efnissöfnun í RÍN, RAUN og SVIÐ kunna að hafa haft áhrif á tíðni þeirra framburðareinkenna sem voru til skoðunar. Borin eru saman gögn sem voru annars vegar fengin með því að láta þátttakendur lesa texta og hins vegar með því að láta þá segja frá hlutum sem voru sýndir á myndum (RÍN og RAUN) eða með því að taka óformleg „djúpviðtöl“ við þátttakendurna (SVIÐ). Þegar sum framburðareinkenni eiga í hlut kemur ekki fram neinn marktækur munur á tíðni eftir því hver efnissöfnunaraðferðin er, en í öðrum tilvikum getur komið fram nokkur munur og þá helst á þá leið að staðbundin einkenni koma frekar fram í lestrinum. Það fer þó að nokkru leyti eftir því hvort um karla eða konur er að ræða – í sumum tilvikum voru (eldri) karlar líklegastir til að nota staðbundna framburðinn í lestri. Hins vegar fundust ekki merki um að lestrarframburðurinn væri óeðlilegur í þeim dæmum sem voru skoðuð, til dæmis á þann hátt að þar kæmi fram ofvöndun, og sett er fram sú tilgáta að það stafi af því að lestrarframburðurinn hafi í raun verið í samræmi við þann framburð sem viðkomandi ólust upp við og hafi því í áðurnefndum skilningi verið heimamál þeirra.

Lokhljóðaframburður á Norðurlandi

Margrét Guðmundsdóttir — 2026-04-28

Í þessari grein er unnið úr gögnum Björns Guðfinnssonar með öðrum aðferðum en hann notaði sjálfur í framburðarrannsókn sinni á 5. áratug 20. aldar. Athyglin beinist að önghljóða- og lokhljóðaframburði á undan ð, það er í orðum eins og hafði og sagði. Lokhljóðaframburðurinn var algengastur á Norðurlandi og voru skoðuð gögn Björns frá Strandasýslu til og með Norður-Þingeyjarsýslu. Þær niðurstöður sem hér eru kynntar felast í tölum um heildartíðni framburðarins í einstökum sýslum og stærstu bæjum en upplýsingar sem áður lágu fyrir fólu í sér skiptingu þátttakenda í þrjá hópa, þá sem notuðu hreinan önghljóðaframburð, hreinan lokhljóðaframburð og þá sem höfðu blandaðan framburð, það er bæði afbrigðin. Með tíðnitölum er leitast við að gera öðrum rannsakendum kleift að bera niðurstöður Björns saman við aðrar og nýrri framburðarrannsóknir.

Breytileiki í framburði í íslensku táknmáli

Guðný Björk Þorvaldsdóttir — 2026-04-29

Greinin fjallar um breytileika í myndun handforma í íslensku táknmáli (ÍTM), með áherslu á bendingar og sérstaklega persónufornöfn. Hljóðkerfislegar grunnbreytur tákna eru útskýrðar; handform, hreyfing, myndunarstaður, afstaða og látbrigði og fjallað um hvernig innri uppbygging handforma, þ.e. valdir fingur, fingrastaða og staða þumals, getur verið breytileg án þess að breyta merkingu tákns.

Í rannsókninni er kannað hvort og hvernig framburðartilbrigði birtast í ÍTM. Gögnin sem greind voru samanstanda af 50 dæmum um handform í bendingum sem og handform í táknum á undan þeim og eftir. Gögnin koma úr sex myndböndum með samtölum og frásögnum sex táknara. Niðurstöðurnar sýna fimm handform sem birtast í bendingum: Grunnmyndina (vísi-handform, mynd í einum eða fleiri þáttum,) og fjögur tilbrigði sem víkja frá grunnmynd í einum eða fleiri þáttum.

Rannsóknin leiðir í ljós að tilbrigði voru mun algengari í 1. persónufornöfnum ein tölu en í öðrum bendingum og er ástæðan fyrir því sú, að hún er talin greinileg og því leyfast tilbrigði frekar. Algengast var að fingur væru með beygju á grunnlið og tengist það tilvísandi afstöðu táknsins, þ.e. þegar vísað er til táknara sjálfs krefst myndun táknsins minni áreynslu ef grunnliðir eru beygðir. Einnig kom flathönd oft fyrir í 1.p.fn.et. og virðist val á henni tengjast samlögun við handform í næsta umhverfi, einkum fjölda val inna fingra. Í bendingum sem vísa út í rýmið (ekki-fyrstu persónu) komu mun færri til brigði fram og engin í staðaratviksorðum. Þetta rímar við erlendar rannsóknir sem hafa sýnt að meiri breytileiki er bundinn við 1.p.fn.et. en aðrar bendingar.

Niðurstaða greinarinnar er sú að framburðartilbrigði eru til staðar í ÍTM, einkum í 1.p.fn.et. og að bæði líkamlegar og hljóðkerfislegar ástæður skýra val tilbrigða. Stærri rannsókn gæti varpað frekara ljósi á umfang breytileika í handformum og hvort félagslegir þættir stýri vali á tilbrigðum.

Að dvelja í tímanum

Sigrún Alba Sigurðardóttir — 2026-04-28

Skáldsagan Rúmmálsreikningur (Om udregning af rumfang) eftir danska rithöfundinn Solvej Balle hefur vakið mikla athygli í hinum alþjóðlega bókmenntaheimi á síðustu árum. Skáldsagan er hugsuð sem verk í sjö hlutum og á síðustu fimm árum hafa sex bindi komið út í Danmörku. Skáldsagan segir frá Töru Selter, sem situr föst í tímanum og upplifir sama daginn, 18. nóvember, aftur og aftur. Eftir því sem líður á söguna hittir Tara fleiri og fleiri sem sitja fastir í 18. nóvember og deila með henni hliðarveruleika í afmörkuðu tímarými utan hins hefðbundna tíma. Balle hefur sjálf skilgreint söguna sem tilgátusögu sem sé drifin áfram af hugmyndum. Skáldsagan á í stöðugu samtali við samtíma sinn og í greininni eru færð rök fyrir því hvernig hún snertir á djúpan hátt á ýmsum málum er varða líf okkar í samtímanum, ekki síst loftslagsbreytingum og ágangi mannsins á auðlindir jarðar, auk þess sem lesa má hana sem hljóðláta gagnrýni á framfarahyggju, áherslu á skilvirkni, framleiðslu og vald hins sterka sem einkennir og mótar samfélag okkar í dag. Í greininni er hugtak Michels Foucaults um heterótópíur, áhersla póst húmanískra fræða á jarðnesk tengsl, aðlögun, ást og umhyggju, sem og hugtak Hartmuts Rosa um samsveiflu notuð til að greina þennan ímyndaða hliðarveruleika og sýnt fram á hvernig Balle gagnrýnir og afbyggir hugmyndina um línulega framvindu og framfarir og nýtir sér aðferðir sem eiga ýmislegt sameiginlegt með burðarpokakenningu Ursulu Le Guin um skáldskap til að sýna okkur fram á að það líf sem við lifum nú sé ekki endilega það besta mögulega.

„Að fara dult með“

Helga Kress — 2026-04-28

Greinin fjallar um skáldskap Drífu Viðar. Þegar skáldkonan lést árið 1971 lét hún eftir sig skáldsöguna Fjalldalslilju (1967) og handrit að smásagnasafninu Dagar við vatnið sem kom út síðla árs 1971. Sögurnar eru gjarnan sagðar frá sjónarhorni konu sem oft er einnig sögumaður. Í skáldsögunni og nokkrum smásagnanna er hún auk þess listakona og/eða rithöfundur sem er að skrifa söguna, ýmist sem endurminningu eða meðan hún er að gerast. Í greininni eru sjálfsmyndir í þessum sögum skoðaðar en jafnframt er sjónum beint að viðtökum verkanna og áhrifum Drífu á aðra listamenn.