Breytileiki í framburði í íslensku táknmáli

Tilbrigði í handformum

Abstract

Greinin fjallar um breytileika í myndun handforma í íslensku táknmáli (ÍTM), með áherslu á bendingar og sérstaklega persónufornöfn. Hljóðkerfislegar grunnbreytur tákna eru útskýrðar; handform, hreyfing, myndunarstaður, afstaða og látbrigði og fjallað um hvernig innri uppbygging handforma, þ.e. valdir fingur, fingrastaða og staða þumals, getur verið breytileg án þess að breyta merkingu tákns.

Í rannsókninni er kannað hvort og hvernig framburðartilbrigði birtast í ÍTM. Gögnin sem greind voru samanstanda af 50 dæmum um handform í bendingum sem og handform í táknum á undan þeim og eftir. Gögnin koma úr sex myndböndum með samtölum og frásögnum sex táknara. Niðurstöðurnar sýna fimm handform sem birtast í bendingum: Grunnmyndina (vísi-handform, mynd í einum eða fleiri þáttum,) og fjögur tilbrigði sem víkja frá grunnmynd í einum eða fleiri þáttum.

Rannsóknin leiðir í ljós að tilbrigði voru mun algengari í 1. persónufornöfnum ein tölu en í öðrum bendingum og er ástæðan fyrir því sú, að hún er talin greinileg og því leyfast tilbrigði frekar. Algengast var að fingur væru með beygju á grunnlið og tengist það tilvísandi afstöðu táknsins, þ.e. þegar vísað er til táknara sjálfs krefst myndun táknsins minni áreynslu ef grunnliðir eru beygðir. Einnig kom flathönd oft fyrir í 1.p.fn.et. og virðist val á henni tengjast samlögun við handform í næsta umhverfi, einkum fjölda val inna fingra. Í bendingum sem vísa út í rýmið (ekki-fyrstu persónu) komu mun færri til brigði fram og engin í staðaratviksorðum. Þetta rímar við erlendar rannsóknir sem hafa sýnt að meiri breytileiki er bundinn við 1.p.fn.et. en aðrar bendingar.

Niðurstaða greinarinnar er sú að framburðartilbrigði eru til staðar í ÍTM, einkum í 1.p.fn.et. og að bæði líkamlegar og hljóðkerfislegar ástæður skýra val tilbrigða. Stærri rannsókn gæti varpað frekara ljósi á umfang breytileika í handformum og hvort félagslegir þættir stýri vali á tilbrigðum.