Innsýn í lífstíðarþróun í framburði einstaklinga

Abstract

Í greininni er rýnt í gögn úr rannsóknarverkefninu Svæðisbundinn framburður, viðhorf og mál breytingar í rauntíma (SVIÐ) með það fyrir augum að kanna hvernig einstaklingar breyta svæðisbundnum framburði sínum með aldrinum og hvernig viðhorf og persónuleg af staða hafa áhrif á þá þróun. Umfjöllunin afmarkast við 75 málhafa sem fæddir eru á árunum 1965–1974 og tóku, auk SVIÐ, þátt í öðru sambærilegu rannsóknarverkefni, Rannsókn á íslensku nútímamáli (RÍN), á níunda áratug síðustu aldar, er þeir voru á unglingsaldri. Byggt er á upplestrarniðurstöðum úr bæði RÍN og SVIÐ frá 51 Norðlendingi, sem sýna þróun harðmælis og raddaðs framburðar frá fyrri rannsókninni til þeirrar síðari, og frá 24 Sunnlendingum, sem varpa ljósi á þróun hv-framburðar og skaftfellsks einhljóðaframburðar. Auk þess er sagt frá viðtölum sem tekin voru við sex einstaklinga úr þessum hópi í SVIÐ til þess að skoða nánar hvers konar breytingar hafa orðið í máli þeirra og hvað þeir segja sjálfir um þróunina. Með því fæst innsýn í hvernig viðhorf einstaklinga geta spilað inn í breytingar á framburðareinkennum. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að málhafarnir 75 halda mjög misjafnlega mikið í svæðisbundin einkenni sín hvort sem þeir hafa flust brott frá Norðurlandi eða Suðurlandi eða búið áfram á upphaflegum heima slóðum sínum. Þannig heldur harðmæli velli að talsverðu leyti meðal Norðlendinga, þó flestir þeirra dragi vissulega nokkuð úr notkun þess á milli rannsókna, á meðan raddaður framburður gefur eftir nema helst hjá þeim sem voru með nánast hreinan raddaðan framburð í RÍN. Línur eru ekki eins skýrar varðandi hv-framburð og skaftfellskan einhljóðaframburð meðal Sunnlendinganna þó þeir dragi heilt á litið heldur úr notkun beggja einkenna. Brottfluttir eru einnig almennt líklegri til að draga úr einkennunum en þeir staðföstu en einstaklingsbundin viðhorf virðast einnig vera skýr áhrifaþáttur og þeir einstaklingar sem í viðtölunum viðra einhvers konar stolt yfir upphaflegum framburði sínum og telja hann mikilvægan hluta sjálfsmyndar sinnar eru líklegri en þeir sem eru hlutlausari í afstöðu sinni til þess að halda í svæðisbundin framburðareinkenni eða bæta jafnvel í notkun sína á þeim, og hafa oftar en ekki tekið meðvitaða ákvörðun um að merkja sig uppruna sínum með þeim hætti.