Myndir, tal og texti

Áhrif efnissöfnunaraðferða á framburðartilbrigði

Abstract

Meginefni þessarar greinar er samanburður á efnissöfnunaraðferðum í framburðarrannsóknum. Fyrst eru markmið málrannsókna rifjuð upp og í tengslum við þau sagt frá kenningunni um þversögn rannsakandans: Sá sem er að safna gögnum um málfar þarf að beita skipulegum aðferðum við efnissöfnunina en um leið þarf hann að gæta þess að efnissöfnunin sjálf hafi ekki áhrif á málnotkun þess sem í hlut á. En því ítarlegri og skipulegri sem efnissöfnunin er, því líklegra er að hún trufli málnotandann. Hugtakið heimamál (e. vernacular) er lykilhugtak í rannsóknum af þessu tagi. Það hefur verið skilgreint sem það mál sem málnotandinn elst upp við og tileinkar sér á máltökuskeiði og bandaríski félagsmálfræðingurinn William Labov taldi að það ætti að vera aðalviðfangsefni félagsmálfræðinga. Í erlendum framburðarrannsóknum er oftast talið að heimamálið komi helst fram í afslöppuðu tali við óformlegar aðstæður. Vandinn er sá að erfitt er að tryggja að það efni sem safnað er við slíkar aðstæður verði algjörlega sambærilegt frá einum málnotanda til annars. Í framhaldi af þessu er svo sagt frá fjórum íslenskum rannsóknum á tilbrigðum í íslenskum framburði. Elst er rannsókn Björns Guðfinnssonar (BG) sem var gerð á 5. áratug síðustu aldar, þá Rannsókn á íslensku nútímamáli (RÍN) sem Kristján Árnason og Höskuldur Þráinsson stýrðu á 9. áratug aldarinnar, þá hljóðkerfishluti rannsóknarinnar Málbreytingar í rauntíma í íslensku hljóðkerfi og setningagerð (RAUN) sem sömu rannsakendur stýrðu 2010–2012 og loks rannsóknin Svæðisbundinn framburður, viðhorf og málbreytingar í rauntíma (SVIÐ) sem Finnur Friðriksson og Ásgrímur Angantýsson stjórnuðu 2023–2025. Meginmarkmiðið er að skoða að hvaða marki mismunandi aðferðir við efnissöfnun í RÍN, RAUN og SVIÐ kunna að hafa haft áhrif á tíðni þeirra framburðareinkenna sem voru til skoðunar. Borin eru saman gögn sem voru annars vegar fengin með því að láta þátttakendur lesa texta og hins vegar með því að láta þá segja frá hlutum sem voru sýndir á myndum (RÍN og RAUN) eða með því að taka óformleg „djúpviðtöl“ við þátttakendurna (SVIÐ). Þegar sum framburðareinkenni eiga í hlut kemur ekki fram neinn marktækur munur á tíðni eftir því hver efnissöfnunaraðferðin er, en í öðrum tilvikum getur komið fram nokkur munur og þá helst á þá leið að staðbundin einkenni koma frekar fram í lestrinum. Það fer þó að nokkru leyti eftir því hvort um karla eða konur er að ræða – í sumum tilvikum voru (eldri) karlar líklegastir til að nota staðbundna framburðinn í lestri. Hins vegar fundust ekki merki um að lestrarframburðurinn væri óeðlilegur í þeim dæmum sem voru skoðuð, til dæmis á þann hátt að þar kæmi fram ofvöndun, og sett er fram sú tilgáta að það stafi af því að lestrarframburðurinn hafi í raun verið í samræmi við þann framburð sem viðkomandi ólust upp við og hafi því í áðurnefndum skilningi verið heimamál þeirra.